Ανάλυση του βαθμού της ψυχικής έντασης του λεκτικού σήματοςστην εγκληματολογία

Ανάλυση του βαθμού της ψυχικής έντασης του λεκτικού σήματοςστην εγκληματολογία
Του Παναγιώτη Σερδάρη
ΔΡ. ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ, ΕΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΤΕΙ Δ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ
ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ (Τ.Δ.Α. ΓΡΕΒΕΝΩΝ)

Η φωνή του ανθρώπου και οι μεταβολές της σε ένταση, ύψος και χροιά διαμορφώνουν την ατομική εικόνα της ομιλίας του (Π.Σερδάρης 1998). Ο σχηματισμός του λόγου, παρουσιάζει σύνθετη πράξη της από κοινού δραστηριότητας των αρθρωτικών μυών και του κεντρικού νευρικού συστήματος (Κ.Ν.Σ.) Ο λόγος διοικούμενος από το Κ.Ν.Σ. είναι έκφραση της ανθρώπινης συμπεριφοράς προς τα εξωτερικά γεγονότα και τα συνδεόμενα μ’ αυτά εσωτερικά συναισθήματα, συγκινήσεις, βιώματα και επιδέχεται σημαντικές αλλαγές στον τόνο, τη χροιά και την ένταση. Οι ψυχικές καταστάσεις αποκαλύπτουν τα συγκινησιακά βιώματα με τη συμπεριφορά της συνείδησης προς την ύπαρξη. Οι συγκινήσεις αποτελούν έντονες ολοκληρωμένες αντιδράσεις της προσωπικότητας του ατόμου σε σημαντικά γι’ αυτήν γεγονότα (Π.Σερδάρης 2002), ενώ τα συγκινησιακά βιώματα πηγάζουν με τη μορφή των συναισθημάτων, των συγκινήσεων, των παθών και των διαθέσεων των ψυχικών καταστάσεων. Σε ιδιαίτερα χαρακτηριστικές περιπτώσεις όπως η ανάκριση, η πτώση σε ριψοκίνδυνες (extremity) καταστάσεις ή να βρεθεί σε δυσχερή θέση μεταβάλλει ισχυρά το βαθμό ψυχικής έντασης (Β.Ψ.Ε.)

Η ζωτική ενέργεια του ανθρώπου, αποτελεί αδιάκοπη δραστηριότητα, που περιέχει κάθε είδους δράση αντιλήψεων και βιωμάτων. Μέρος αυτής της δραστηριότητας έχει αυθαίρετο και αυτόνομο χαρακτήρα (Π.χ. η κίνηση των βλεφάρων, η εφίδρωση, το τρέμουλο κλπ.). Οι άνθρωποι όταν βρίσκονται σε τέτοιες καταστάσεις ή συνθήκες, χωρίς να το συνειδητοποιούν, μεταβάλλουν σημαντικά τον τρόπο έκφρασης των λεκτικών τους σημάτων επιβραδύνοντας ή επιταχύνοντας τον νεκρό χρόνο (latend period) των αντίστοιχων αντιδράσεων στα ερεθίσματα που τους δίνονται. Εδώ οι καταστάσεις νοούνται, ως αφυπνιστικές συνθήκες, κάτω από τις οποίες, μόνο ένα σύνολο προσωπικών κινητοποιών διαθέσεων δραστηριοποιούνται σε σχέση με τη συγκεκριμένη κατάσταση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να κάνουν σημαντικά λάθη στη ροή της έκφρασης των σκέψεών τους, να χάνουν τον έλεγχο της λεκτικής τους δραστηριότητας, πέφτοντας σε αντιφάσεις και ασάφειες.

Ο ακριβής και αντικειμενικός προσδιορισμός του Β.Ψ.Ε. αποτελεί υπεύθυνη και δύσκολη δραστηριότητα στο έργο του εγκληματολόγου και του ανακριτή, απαιτεί υψηλό βαθμό γνώσης της ανακριτικής ψυχολογίας και ισχυρή διαίσθηση αντίληψης των λεπτών αποχρώσεων αυτών των μεταβολών.

Η προσοχή των ερευνητών στρέφεται, προς την αυθόρμητη δραστηριότητα η οποία γενικά νοείται ως συμπεριφορά, που οι περίοδοί της συμφωνούν με τις μεταβαλλόμενες συνθήκες του περιβάλλοντος και διαρκούν όσο χρειάζεται για να επιτευχθεί ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Η ταύτιση των πηγών αιτιότητας της συμπεριφοράς εξαρτάται επίσης από την οπτική γωνία, από τη θέση που γίνεται η παρατήρηση και συγκεντρώνονται οι σχετικές πληροφορίες (Π.Σερδάρης 2002).

Η δυναμική της παρατήρησης του ειδικού εγκληματολόγου-ανακριτή έχει δύο παραμέτρους:

1. Την εξωτερική παρατήρηση, κατά την οποία η προσοχή επικεντρώνεται στη ροή της ξένης ενέργειας. Ο παρατηρητής καταγράφει τα αποτελέσματα της συμπεριφοράς των κινήσεων και των συγκινησιακών εκφράσεων. Ο παρατηρητής δεν έχει πληροφόρηση για την υποκειμενική αντίληψη της επίδρασης των καταστάσεων, των λόγων για τους οποίους ενεργεί το άτομο. Εδώ μιλάμε για την αμιγώς εργαστηριακή διαπίστωση του υψηλού Β.Ψ.Ε.

Ο Β.Ψ.Ε. επιστημονικά και εργαστηριακά μπορεί με ακρίβεια να προσδιοριστεί μέσω συγκεκριμένων εξετάσεων των φυσιολογικών λειτουργιών όπως: 1) του δείκτη δερματό-γαλβανικής αντίδρασης, 2) της πίεσης του αίματος, 3) των σφιγμών, 4) της καρδιακής δραστηριότητας, 5) της θερμοκρασίας του σώματος, 6) της συχνότητας της αναπνοής και 7) της βιοηλεκτρικής δραστηριότητας του εγκεφάλου.

Βασική δυσκολία και εμπόδιο στην εξέταση αυτών των λειτουργιών αποτελεί: 1) η αναγκαιότητα της χρησιμοποίησης ηλεκτρικών καλωδίων επαφής, η οποία δυσκολεύει την κίνηση και δημιουργεί δυσάρεστη κατάσταση στην εργασία και στο ανακρινόμενο άτομο, 2) η έλλειψη γνώσεων χειρισμού των συγκεκριμένων μηχανημάτων ακρίβειας καταγραφής των αντιδράσεων, και 3) η συγκατάθεση του ανακρινόμενου ατόμου να περάσει αυτή τη δοκιμασία, διότι μιλάμε για τον «αναλυτή ψεύδους».

2. Την εσωτερική παρατήρηση, όπου η προσοχή μας κατευθύνεται πρώτα στους παράγοντες του περιβάλλοντος και στους περιορισμούς, τις δυνατότητες, τις απαιτήσεις του κινδύνου που προέρχονται απ’ αυτό και γενικά στις παραμέτρους με τις οποίες συμμορφώνεται η συμπεριφορά. Εδώ μιλάμε για τον λεπτό χειρισμό της ψυχολογικής, εγκληματολογικής και ανακριτικής ανάλυσης των δεδομένων.

Ο αντικειμενικός προσδιορισμός του Β.Ψ.Ε. μέσω της ανάλυσης του λεκτικού σήματος μας απαλάσει από αυτά τα εμπόδια, βρίσκοντας ιδιαίτερη εφαρμογή σε επαγγέλματα όπως: των πιλότων, (για παράδειγμα η ανάλυση των πληροφοριών του «μαύρου κουτιού») των αστροναύτων, των επιθεωρητών, των χειρουργών, ανακριτών, εγκληματολόγων, αστυνομικών και γενικά ατόμων που εισέρχονται σε δύσκολες καταστάσεις κρίσεων. Παράλληλα αποτελεί και ένα διαγνωστικό μέσο για τη διαπίστωση της καταλληλότητάς τους σ’ αυτά τα επαγγέλματα.

Ιδιαίτερη εφαρμογή ο προσδιορισμός του Β.Ψ.Ε. μέσω της ανάλυσης του λεκτικού σήματος βρίσκει και στην εγκληματολογία για τη διαπίστωση της ψυχοσυναισθηματικής κατάστασης στο ανακρινόμενο πρόσωπο. Διαπιστώθηκε ότι κατά την αφήγηση πληροφορίας ψεύδους με αμυντική πρόθεση και σκοπό, τα άτομα παρουσιάζουν υψηλό βαθμό ψυχικής έντασης. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και κατά τη στιγμή εκτέλεσης εγκλήματος και σε καταστάσεις που οι άνθρωποι βιώνουν ισχυρό φόβο, εμφανίζονται σημαντικές διαφοροποιήσεις στο σήμα του λόγου.

Το βασικό πλεονέκτημα αυτής της μεθόδου είναι ότι το εξεταζόμενο πρόσωπο, δεν γνωρίζει ότι γίνεται ανάλυση του σήματος της ομιλίας του. Στη συγκεκριμένη μέθοδο απαιτείται η γνώση της άθροισης και ανάλυσης των σημάτων του λόγου των εξεταζόμενων ατόμων σε επικίνδυνες καταστάσεις με σκοπό την αντικειμενική διαπίστωση του δικού τους Β.Ψ.Ε.

Αντικειμενικές δυσκολίες στην άθροιση των παραμέτρων του λεκτικού σήματος της ομιλίας.

1.Το σήμα της ομιλίας, στις περισσότερες περιπτώσεις παίρνεται με θόρυβο, σε μορφή καμπύλης και σε περιορισμένη ταινία συχνότητας (από τηλεφωνικό κανάλι) 300-3000 Hz.

2.Υπάρχουν περιπτώσεις, στις οποίες οι δείκτορες (dictories), συνειδητά αλλάζον τη φωνή τους με σκοπό να μην διαπιστωθούν οι αλλαγές στα σήματα της ομιλίας του σε κατάσταση βιωμάτων υψηλού Β.Ψ.Ε.

3.Η ιδιάζουσα ατομικότητα των περισσότερων παραμέτρων των σημάτων της ομιλίας.

Ανεξάρτητα από τις απαριθμούμενες δυσκολίες, έχει γίνει σημαντικός αριθμός πειραματικών ερευνών για τον αντικειμενικό προσδιορισμό του Β.Ψ.Ε., σε ανθρώπους, σε δυσχερείς και ριψοκίνδυνες καταστάσεις μέσω ανάλυση του σήματος της ομιλίας. Η σημαντικότερη διαπίστωση είναι, ότι οι παρακάτω παράμετροι του σήματος της ομιλίας επιδέχονται αλλαγές σε βίωμα υψηλού Β.Ψ.Ε.

I.Περίοδος του βασικού τόνου (Tot)

Ο βασικός τόνος γεννιέται στο επακόλουθο της δόνησης των πτυχών και η περίοδος Tot αλλάζει κάτω από την επίδραση των μυών του λάρυγγα. Όλοι αυτοί οι μυς βρίσκονται κάτω από την άμεση διοίκηση του Κ.Ν.Σ. και ως επακόλουθο οι αλλαγές στο Κ.Ν.Σ. επιφέρουν αλλαγές στη λειτουργία τους. Το βίωμα υψηλού Β.Ψ.Ε. (ιδιαίτερα σε καταστάσεις φόβου και φρίκης), εμφανίζονται σημαντικές αλλαγές στη δραστηριότητα του Κ.Ν.Σ., Από την πλευρά του αυτό επιφέρει αλυσιδωτή αλλαγή στη λειτουργία των μυών του λάρυγγα. Το αποτέλεσμα από το βίωμα υψηλού Β.Ψ.Ε. είναι ότι ο Tot επιδέχεται αλλαγή. Πειραματικές έρευνες επιβεβαιώνουν ό,τι σε αλλαγή της ψυχικής κατάστασης, μετά το τέλος του νεκρού χρόνου της ενεργοποίησης στους πιο πάνω μυς, παρατηρούνται αλλαγές στον Tot. Δεύτερη αιτία για σημαντική αλλαγή στον Tot, σε βίωμα υψηλού Β.Ψ.Ε., είναι η αύξηση της συχνότητας της αναπνοής, η οποία επιφέρει άνοδο στη πίεση (υποθρόμβωση), η οποία αποτελεί αιτία της μείωσης του χρόνου του Tot.

Η μείωση του Tot, σε βιώματα με Β.Ψ.Ε., επιβεβαιώνετε από μια σειρά ερευνών στο εξωτερικό. Τα πειράματα αποδεικνύουν, ότι αύτή η παράμετρος επιδέχεται σημαντική αλλαγή ιδιαίτερα στο βίωμα του φόβου και της φρίκης. Τα αποτελέσματα των αναλύσεων, του σήματος της ομιλίας πιλότων, σε καταστάσεις αβαρείς αποδεικνύουν μείωση του Tot σε παρόμοιες καταστάσεις. Επίσης, σε άτομα που βιώνουν ισχυρό φόβο, πριν από εγχείρηση, έχει διαπιστωθεί ότι ο Tot μειώνεται σημαντικά.

Στην εγκληματολογία, η ανάλυση του λεκτικού σήματος, αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε περιπτώσεις απόκρυψης της αλήθειας για αμυντικούς σκοπούς στις ανακρίσεις. Είναι αποδεκτό, ότι ο εξεταζόμενος βιώνει ισχυρό συναίσθημα φόβου και για να τον ξεπεράσει θα πρέπει να μειωθεί δείχνοντάς μας μια αλλαγή του Tot. Σ’ αυτή τη βάση, μέσω της αθροιστικής ανάλυσης της αλλαγής του σήματος του Tot, μπορεί να διαπιστωθεί η στιγμή στην οποία το εξεταζόμενο πρόσωπο αρχίζει να ψεύδεται. Η έλλειψη συγκεκριμένων ερευνών δεν μας επιτρέπει να είμαστε απόλυτοι για το πότε έρχεται αυτή η στιγμή του ψεύδους.

II. Αλλαγές του Tot

σε διάφορες συγκινησιακές καταστάσεις

Χαρακτηριστική ιδιαιτερότητα του Tot, είναι η διαφορετική αλλαγή σε διαφορετικές συγκινησιακές καταστάσεις, αυτό αποδεικνύεται από τις καταστάσεις αλλαγών στο βασικό τόνο, που επέρχονται σε βιώματα υψηλού Β.Ψ.Ε. Παρατηρώντας τις συγκινησιακές καταστάσεις του ατόμου και τις μεταβολές του τόνου κρίνουμε απαραίτητο να σταθούμε διεξοδικά στην κατάσταση του stress και του κινδύνου, διότι αποτελούν βασικές παραμέτρους στην αλλαγή της συμπεριφοράς του ατόμου.

Κατά τον (Tom Cox 1981), η εμπειρία του stress «ταράζει» βέβαια το άτομο, αλλά από την ίδια τη φύση του δεν μπορεί να γίνει κατανοητό στους άλλους παρά μόνο έμμεσα. Το stress αποτελεί ένα υποκειμενικό συμβάν. Τις περισσότερες φορές συνδέεται με συναισθήματα του θυμού, της ανησυχίας, της ενοχής, της ζήλιας, της ντροπής. Στην πραγματικότητα, η εμπειρία του stress είναι μία συναισθηματική εμπειρία. Κάθε αρνητικό συναίσθημα, αντανακλά πιθανότατα, μια ιδιαίτερη συναλλαγή ανάμεσα στο άτομο και το περιβάλλον του. Ο έμπειρος εγκληματολόγος, επικεντρώνετε στην ανάλυση των καταστάσεων στο σημείο ότι το συναίσθημα αποτελεί το συνδετικό κρίκο ανάμεσα στις καταστάσεις, τα συναισθήματα και τις πράξεις.

Η αίσθηση του κινδύνου, όσον αφορά τη δεύτερη παράμετρο αγχογώνων καταστάσεων, είναι ένα από τα πιο πρώϊμα συναισθήματα στον άνθρωπο. Σύμφωνα με τον (G. Iolov 1981), στο σύγγραμμά του «κίνδυνος και ψυχική μεταβολή», ο κίνδυνος αποτελεί λειτουργία μετάβασης από το φυσικό, στο ασυνήθιστο και πολύ συχνά συνδέεται με την παρουσία ενός ή άλλου κινδύνου. Τα ψυχολογικά γνωρίσματα του κινδύνου διακρίνονται έτσι:

1.Ισχυρή διαταραχή της ισορροπίας μεταξύ ανθρώπου και περιβάλλοντος, όπως από τη μία πλευρά , έτσι και από την άλλη.

2.Ο κίνδυνος είναι αντικειμενικά δεδομένος, αλλά πάντοτε υποκειμενικά συσχετιζόμενη μορφή της αλληλεπίδρασης μεταξύ περιβάλλοντος και ανθρώπου.

3.Ο κίνδυνος είναι βαθιά και ιδιάζουσα υποκειμενική αντίληψη και βίωμα σε συγκεκριμένες επιδράσεις.

Παίρνοντας υπόψη αυτές τις διαπιστώσεις, γίνεται αντιληπτό, πόση ικανότητα πρέπει να έχει ο εγκληματολόγος ανακριτής να κάνει τη συνειρμική σύνδεση όλων αυτών των αποχρώσεων, των καταστάσεων και να καταλήξει σε τεκμηριωμένο και ασφαλές συμπέρασμα.

Παρεκκλίσεις των μέσων τιμών του Tot

Διαπιστώθηκε ότι οι μέσες τιμές του τόνου Tot, σε βιώματα υψηλού Β.Ψ.Ε., μεταβάλλονται μέσα από τις αλλαγές στις λειτουργίες των μυών. Συχνά αυτές οι μεταβολές εμφανίζονται με οξείς σπασμούς που επιφέρουν σημαντική αλλαγή. π.χ.

III. Η ένταση του σήματος της φωνής

Το βίωμα υψηλού Β.Ψ.Ε., συνοδεύεται και με αυξημένη εκπνοή και αύξηση της υποθρομβικής πίεσης. Αυτή, επιφέρει και αύξηση στην ένταση του σήματος της ομιλίας, ιδιαίτερα σε βιώματα ισχυρών συγκινήσεων, όπως ο φόβος, η φρίκη, ο θυμός κ.λ.π., π.χ.

IV. Διάρκεια παύσεων σε περιόδους φώνησης

Στη βίωση δυνατών συγκινήσεων, παρατηρούνται αλλαγές στην εκπνοή και δυσκολίες στη γέννηση του λόγου, που συνοδεύονται και με μεταβολές και λάθη στη ροή του. Αυτό προκαλεί, αύξηση στη διάρκεια του τόνου παύσεων και φώνησης. Πειραματικές έρευνες στο χώρο αυτό αποδεικνύουν, ότι οι επιπλέον συγκινήσεις επιφέρουν σημαντικές αλλαγές στους τόνους παύσης και φώνησης.

Διακύμανση στην ένταση του σήματος της ομιλίας σε βιώματα διαφόρων συγκινήσεων.

V. Πρώτη, δεύτερη και Τρίτη δομή-σχήμα,

μορφή έντασης

Στη βίωση υψηλού Β.Ψ.Ε., παρατηρείται σημαντική αποδιοργάνωση της δραστηριότητας των μυών στη φωνητική μεταχείριση, που προξενείτε από τις αλλαγές στο Κ.Ν.Σ., διότι: (η δομή, σχήμα και μορφή) προσδιορίζεται ταυτόχρονα από τη μορφή επίδειξης (καμπύλης), του χειρισμού της φώνησης. Δεν έχει όμως διαπιστωθεί απόλυτη συσχέτιση μεταξύ του βιώματος υψηλού Β.Ψ.Ε., από το άτομο που μιλά και της μορφής δόμησης της έντασης.

Μικροτρεμούλιασμα (microtremoris) στη δόνηση της φωνής.

Μικροτρέμουλο, αποκαλούνται όλες οι ταλαντώσεις – δονήσεις με συχνότητα από 8-12Hz και παρατηρούνται σε φυσιολογική κατάσταση με απουσία υψηλού Β.Ψ.Ε. στο σήμα της ομιλίας. Αυτοί οι τρεμισμοί, παράγονται ως επακόλουθο των ταλαντεύσεων μερικών τύπων μυών.

1.Συγκριτικά οι μεγάλοι μυς του λάρυγγα – χαρακτηρίζονται με δονήσεις συχνότητας 5/20 Hz.

2.Οι βραχείς μυς του λάρυγγα – προκαλούν δονήσεις σε διαπασών μέχρι 30 Hz, με αποτέλεσμα την εμφάνιση ισομετρικών σπασμών.

3.Οι ηλεκτρομυογραφικές έρευνες αποδεικνύουν, ότι οι φωνητικές πτυχές δονούνται με συχνότητα 10-15 Hz κατά το χρόνο φώνησης και 10 Hz την περίοδο παύσης.

4.Υ πάρχει δυνατότητα οι μικροτρεμισμοί να προκληθούν στο επακόλουθο των ταλαντώσεων των μυών της φωνητικής μεταχείρισης (πιθανότατα αυτών του φάρυγγα).

Η βίωση υψηλού Β.Ψ.Ε., προξενεί αλλαγές στη δραστηριότητα του Κ.Ν.Σ., η οποία από την πλευρά της δημιουργεί αλλαγές στις ταλαντώσεις των μυών του λογοσχηματισού (στο λάρυγγα και φάρυγγα). Η συνέπεια αυτής της επίδρασης είναι το Κ.Ν.Σ. να επηρεάζει επάνω στα κύματα και τους βραχείς μυς και ιδιαίτερα στις φωνητικές πτυχές, οπότε οι μικροτρεμισμοί άλλοτε εμφανίζονται και άλλοτε χάνονται σε βίωμα υψηλού Β.Ψ.Ε., (Π.χ. στο φόβο). Το γεγονός των μικροτρεμισμών έχει διαπιστωθεί σε πάρα πολλές έρευνες.

Τα αποτελέσματα από τις αθροίσεις και αναλύσεις του φάσματος χαμηλών συχνοτήτων του σήματος ομιλίας, στους ανθρώπους που βιώνουν υψηλό Β.Ψ.Ε., επιβεβαίωσε το ακόλουθο γεγονός, ότι αυτή η κατάσταση των εξεταζόμενων ατόμων συνοδεύεται από την εξαφάνιση των μικροτρεμισμών.

Στο απολογούμενο ψεύδος με αμυντικό σκοπό (ιδιαίτερα σε μεγάλο κίνδυνο για το ανακρινόμενο άτομο), οι περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν υψηλό Β.Ψ.Ε. (Π.χ. φόβο), και οι μικροτρεμισμοί χάνονται. Αυτή η απώλεια επιτρέπει, μέσω της ανάλυσης των μικροτρεμισμών, να αποκαλυφθεί αντικειμενικά και να διαπιστωθεί η στιγμή στην οποία το άτομο αρχίζει να ψεύδεται. Πάνω σ’ αυτή τη βάση, έχουν κατασκευαστεί διάφοροι τύποι συσκευών, που ονομάζονται ανιχνευτές ψεύδους στις ΗΠΑ.

Συμπεράσματα:

Όλες οι έρευνες, που έγιναν και γίνονται σε πολλές χώρες, και στη χώρα μας, χωρίς αμφιβολία δείχνουν, ότι σε βίωμα υψηλού Β.Ψ.Ε. το σήμα της ομιλίας επιδέχεται σημαντικές μεταβολές. Από την άλλη πλευρά, η σύγχρονη εξέλιξη της ηλεκτρονικής, οδηγεί στη δημιουργία ισχυρών και φθηνών με μικρό όγκο μικροκομπιούτερ, τα οποία επιτρέπουν να γίνονται αθροίσεις όλων των παραμέτρων των σημάτων της ομιλίας, που επιδέχονται μεταβολή στο βίωμα υψηλού Β.Ψ.Ε.. Αυτή η τεχνική εξέλιξη, δίνει τη δυνατότητα να διαπιστωθεί αντικειμενικά με τη βοήθεια των σύγχρονων μικρο-υπολογιστών η στιγμή του βιώματος υψηλού Β.Ψ.Ε, αποκαλύπτοντας νέες δυνατότητες για τη χρησιμοποίηση της αθροιστικής τεχνικής στην αεροπορία, την αστροναυτική, την ψυχοδιαγνωστική, σε καταστάσεις κινδύνου και ιδιαίτερα στην εγκληματολογία, για την ακριβή διαπίστωση της στιγμή κατά την οποία το ανακρινόμενο άτομο αρχίζει να ψεύδεται. ]

ΠΗΓΕΣ:
1.Π. Σερδάρης 1998. Η ψυχολογία των διαταραχών του λόγου. Εκδ . Univetsity studio press Θεσσαλονίκη σ . 361-368.
2.Π. Σερδάρης 2002. Η ψυχολογία της προσωπικότητας. Εκδ . Univetsity studio press Θεσσαλονίκη σ . 176-178.
3. Στο ίδιο σ. 411- 415.
4. Tom Cox 1981. Stress. Εκδ . Ωρόρα , σ . 50-63.
5. G . Iolov 1981. Opasnowt I psyhitsna promiana. Izd. Naouka i Iskoustvo, p. 11-36.